16. ჰინდუისტური ტრიმურტი და ქრისტიანული სამება – პარალელები, შედარება და მონოთეიზმთან წინააღმდეგობა
ტრიმურტი (ჰინდუიზმი)
ტრიმურტი არის ჰინდუიზმის მთავარი სწავლება, რომელიც ღმერთის სამ უმთავრეს გამოვლინებას აერთიანებს:
ბრაჰმა – შემოქმედი,
ვიშნუ – სამყაროს მცველი და დამცველი,
შივა – განმანადგურებელი და განმაახლებელი.
ჰინდუიზმის მიხედვით, ეს სამეული გამოხატავს – შექმნას, შენარჩუნებას და განადგურებას. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგი მათ ერთ უზენაეს პრინციპში (ბრაჰმანში) აერთიანებს, პრაქტიკაში ბრაჰმა, ვიშნუ და შივა დამოუკიდებელ ღვთაებებად თაყვანისცემის ობიექტებად რჩებიან.
სამება (ქრისტიანობა)
სამება არის ქრისტიანული სწავლება, რომელიც ჩამოყალიბდა IV (მეოთხე) საუკუნეში. მისი არსი მდგომარეობს იმაში, რომ:
მამა – ღმერთი და შემოქმედი,
ძე (იესო ქრისტე) – ღმერთის სიტყვა და მხსნელი,
სულიწმინდა – ღმერთის მოქმედი ძალა და სიცოცხლის მომნიჭებელი.
ქრისტიანული სწავლების მიხედვით, ეს სამი პიროვნება ერთია არსობრივად და თანაბარია ღვთაებრიობაში. ეკლესიის მამებმა ამ იდეას მონოთეიზმის შენარჩუნება უწოდეს, თუმცა რეალურად სამებაში სამი პიროვნებაა გაერთიანებული, რაც პოლითეიზმის (წარმართობის) გამოვლინებაა.
პარალელები ტრიმურტსა და სამებას შორის:
სამეულის იდეა – ორივე სწავლებაში ღვთაებრივი სამეულია წარმოდგენილი.
განსხვავება – თითოეულ წევრს განსხვავებული როლი აქვს:
ტრიმურტი: შექმნა – შენარჩუნება – განადგურება.
სამება: შექმნა – ხსნა – განწმენდა.
ერთიანობის პრეტენზია – ორივე სწავლება ცდილობს „სამი“ ერთ მთლიანობაში გააერთიანოს.
ორივე იდეა ცდილობს პასუხი გასცეს კითხვას, თუ როგორ შეიძლება ღვთაებაში არსებობდეს მრავალფეროვნება.
განსხვავება ტრიმურტსა და სამებას შორის
ტრიმურტი – სამი ღმერთის გაერთიანება, რომლებიც შეიძლება დამოუკიდებლადაც განიხილებოდნენ.
სამება – ერთი ღმერთი სამ პიროვნებაში, მაგრამ რეალურად მაინც სამ პიროვნებად აღიქმება.
ტრიმურტი – წარმოიშვა პოლითეისტურ გარემოში.
სამება – წარმოიშვა მონოთეისტურ (იუდეურ) საფუძველზე, თუმცა საბოლოოდ ჩამოყალიბდა როგორც სამი პიროვნების ერთობა.
მათი შეფასება:
ორივე სწავლება ერთმანეთს ძალიან ჰგავს:
ორივეგან გვაქვს სამეული;
ორივეგან ეს სამეული ერთ მთლიანობადაა წარმოდგენილი;
ორივეგან სამეულში თითოეულ წევრს თავისი როლი აქვს.
თუმცა სწორედ ამ მსგავსების გამო ორივე სწავლება მონოთეიზმის საწინააღმდეგოდ გვევლინება.
მონოთეიზმი ნიშნავს აბსოლუტურ ერთღმერთიანობას, სადაც ღმერთი არ იყოფა ნაწილებად და მასთან არავის ვათანაბრებთ.
ტრიმურტი ღიად პოლითეისტური ხასიათისაა, რადგან სამ განსხვავებულ ღვთაებას აერთიანებს.
სამება მონოთეიზმის შენარჩუნებას ცდილობს, მაგრამ რეალურად ცდილობენ სამი „პიროვნების“ თანასწორად წარმოჩენას ერთ ღმერთად, და სწორედ ეს უკვე არღვევს აბსოლუტური ერთობის პრინციპს.
ტრიმურტი და სამება ორივე შემთხვევა არის მცდელობა, რომ ღვთაებრივ ერთიანობასა და მრავალფეროვნებას შორის ბალანსი მოიძებნოს. თუმცა ისინი ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს იმით, რომ სამ ღვთაებრივ ფიგურას ერთ მთლიანობაში აერთიანებენ. ამიტომაც ორივე სწავლება არ შეესაბამება ჭეშმარიტ მონოთეიზმს, რადგან ერთი ღმერთი განუყოფელი უნდა იყოს, ყოველგვარი დანაწევრების გარეშე.
ტრიმუტის შესახებ ვიკიპედიაში ვკითხულობთ:
ტრიმურტი (სანსკ. त्रिमूर्ति trimurti „სამი სახე“) — სამი ღმერთის-ბრაჰმას, ვიშნუს და შივას (იგივე რუდრას) ერთიანობა, ერთება ტრიმურტი არის ერთი და იმავე ღვთაების სამი გამოვლინება, სამი სხვადასხვა ფორმა, სამი გვამი. მაჰაბჰარატას დამატებაში-გარივანშაში ვკითხულობთ: „ის, ვინც არის ვიშნუ, არის იმავდროულად შივა; ის, ვინც არის შივა, არის ბრაჰმა. არსებით ერთია, მაგრამ სამი ღმერთია: შივა, ვიშნუ, ბრაჰმა.“ ტრიმურტი აერთიანებს სამ კოსმიურ პრინციპს-შემოქმედებას, ნგრევას და შენარჩუნებას. შემოქმედია ბრაჰმა, დამანგრეველი-შივა, ხოლო მცველი ანუ შემნარჩუნებელი-ვიშნუ. სამივე არსებობს ერთ ღვთაებაში და თითოეული სამებაში. ტრიმურტს გამოსახავენ სამთავიან არსებად: შუაში ბრაჰმა, მარჯვნივ ვიშნუ და მარცხნივ შივა.
ხოლო სამების შესახებ:
სამება — ქრისტიანული ღვთისმეტყველების უმთავრესი დოგმატი, რომლის მიხედვით, ღმერთი ერთი თავისი არსებით, მაგრამ „სამგვამოვანია“ (სამპიროვანი, სამბუნებოვანია); მამა ღმერთი, ძე ღმერთი (ლოგოსი — „სიტყვა“ ) და სულიწმინდა; სამების წევრნი თანასწორნი და თანაარსებულნი არიან. ტერმინი „სამება“ ახალ აღთქმაში არ გვხვდება. იგი ჩნდება II საუკუნის მიწურულში (თეოფილე, ტერტულიანე), მოძღვრება სამების შესახებ განვითარდა III საუკუნეში (ორიგენე). კონცეფციამ ღვთაების „სამგვამოვნების“ შესახებ ქრისტიანულ ეკლესიაში მწვავე დისკუსია გამოიწვია (ე. წ. ტრინიტარული პაექრობანი). სამების დოგმატი შემუშავდა ნიკეის პირველ საეკლესიო (325) და კონსტანტინოპოლის პირველ საეკლესიო (381) კრებებზე.
ორივე სწავლება ამბობს, რომ არსებობს სამი პიროვნება, თუმცა ცდილობენ გააერთიანონ და წარმოგვიდგინონ ერთ ღმერთად, თუმცა მონოთეიზმის არავითარ ლოგიკაში არ ჯდება მათი სწავლება და ბადებს უამრავ კითხვას, რაც იწვევს მწვავე კამათს უკვე საუკუნეების მანძილზე.
უზენაესი ალლაჰი ამბობს თავის სიტყვას:
ჰეი, წიგნის ხალხო! ზღვარს ნუ გადახვალთ თქვენს სარწმუნოებაში და ნურაფერს იტყვით ალლაჰზე, გარდა ჭეშმარიტებისა. რამეთუ მესია 'ისა მარიამის შვილი ალლაჰის შუამავალია და მისი სიტყვაა, რომელიც მან მარიამს მიჰმადლა, და ერთი სულია მისგან. ირწმუნეთ ალლაჰი და მისი შუამავლები და არ თქვათ: სამება! თავი დაანებეთ(ამგვარ საუბარს), უკეთესი იქნება თქვენთვის, რადგან ალლაჰი ერთი ღმერთია. იმაზე უფრო მაღლაა იგი, რომ შვილი ჰყავდეს მას. მისია რაცაა ცათა შინა და ქვეყანასა ზედა. და ალლაჰი კმარა მფარველად! (სურა ნისა 4:171)
და ალლაჰმა უკეთ იცის.